BLOG

Wat kunnen de Hollandse Meesters ons leren over licht?

Door: Bénine Buijze

Land van water en lucht: zo beschreef de negentiende-eeuwse, Franse schrijver Octave Mirbeau Nederland. Het vele water in de uitgestrekte Hollandse vlaktes, onder de blauwe luchten met levendige wolken vielen veel Europese toeristen op aan het Nederlandse landschap. De ver-uitstrekkende horizon die hemel en aarde scheidde, benadrukte dit typerende landschap. En het licht dat de weides en wateren oplichtte werd door Mirbeau ‘Hollands Licht’ genoemd. Maar wat is Hollands Licht eigenlijk?

"Ondertussen staan Nederlandse schilders uit de Gouden Eeuw wereldwijd bekend om hun stillevens en landschappen waarin de lichtval een belangrijke rol speelt"

Hoewel deze term in de negentiende eeuw voor het eerst op papier werd gezet, was dit typisch Nederlandse licht zeventiende-eeuwse schilders ook opgevallen. Kunstenaars als Jacob van Ruisdael, Philips Koninck en Jan Vermeer documenteerden dit Hollandse Licht al twee eeuwen eerder op het canvas. Ondertussen staan Nederlandse schilders uit de Gouden Eeuw wereldwijd bekend om hun stillevens en landschappen waarin de lichtval een belangrijke rol speelt.


In de Hollandse landschappen van deze schilders, zijn de koeien en de mensen slechts figuranten. De vlakken op het canvas zijn verdeeld in donker (schaduw) en licht. Tegen de donkere achtergrond, wordt een licht figuurtje – een persoon, een paard, een boom – geschilderd, wat daardoor geaccentueerd wordt. Door dit eindeloos te herhalen op een groot doek, wordt er een perspectief op het landschap gecreëerd, dat men nooit in de werkelijkheid kan zien, maar dat enkel door schilders op het doek tot leven kan worden gebracht.

Johannes Vermeer, Gezicht op Delft, c. 1660-1661 © Foto: collectie van het Mauritshuis, Den Haag

"...het licht in Nederland wordt sterk beïnvloed door de luchtvochtigheid"

Dat is Hollands Licht op de schilderijen. Maar wat is het dan in het echt? Bij de vooraanstaande lichtkunstenaar James Turrell (1943) gaat er wel een belletje rinkelen als men het heeft over ‘Dutch Light’. Hij kon het Hollandse Licht het beste zien in Flevoland, waar hij de mistige ochtenden op zag drogen tot een zachte atmosfeer die ervoor zorgde dat licht intiem en koesterend aandeed. Turrell is niet de enige die het Hollandse Licht in verband brengt met water (mist). Zo schreven de gebroeders De Goncourt (negentiende eeuw) dat het leek alsof het Nederlandse zonlicht gefilterd werd door een karaf zout water. En zo gek is die beschrijving niet, want het licht in Nederland wordt sterk beïnvloed door de luchtvochtigheid.

Nederland heeft een dampige atmosfeer dat ervoor zorgt dat het doorschijnende licht diffuus wordt weerkaatst. Het licht versnippert dus als het ware in de lucht waardoor de Hollandse hemels, ongeacht het weer, nogal gloeiend of glimmend aandoen. De contouren van bomen, molens en koeien zijn zacht omdat ze worden verdoezeld door de dampige lucht. Het is erg karakteristiek en heeft invloed gehad op de Nederlandse kunst en cultuur.


Maar in de jaren 70 van de vorige eeuw deed Joseph Beuys (1921 - 1986) een drastische constatering over het Hollandse Licht. De Duitse kunstenaar beweerde namelijk dat het niet meer bestond. Door de inpoldering van de Zuiderzee zou er een bepaalde helderheid in het licht verloren zijn gegaan. Hoewel de bewering van Beuys radicaal is, valt er wel wat voor te zeggen: grote oppervlaktes water zijn namelijk wel degelijk van invloed op de lichtval in een landschap.

Lichtontwerper Carlijn Timmermans ziet 17e eeuwse schilderkunst als inspiratiebron

Een zee-oppervlakte als de Zuiderzee is een krachtige bron als het gaat om lichtweerkaatsing. Het verlies van wateroppervlakte aan de Flevopolder zou er hypothetisch voor hebben kunnen gezorgd dat het Hollandse Licht anno 2018 heel anders is dan het Hollandse Licht in de zeventiende en negentiende eeuw. Tegelijkertijd zijn er ook wetenschappers die de bewering van Beuys in twijfel trekken. Want hoewel het verdwijnen van de Zuiderzee van invloed kan zijn op de weerspiegeling van licht op het water, is er nog een veel grotere watermassa dat de lichtval in het Nederlandse landschap bepaalt: namelijk de Noordzee!

Hollands Licht: bestaat het wel of niet? Misschien heeft het wel bestaan, maar is het nu inderdaad verdwenen, of is het in ieder geval veranderd. Gelukkig is het zeventiende-eeuwse Hollandse Licht nog altijd te zien op de schilderijen van de Hollandse Meesters. Enkele landschapsschilderijen van Philips Koninck, Jan van Goyen en Johannes Vermeer zijn te zien in het Rijksmuseum, het Mauritshuis en Museum Boijmans Van Beuningen.

Delen via